NGÔ THẾ VINH VÀ THỂ LOẠI CHÂN DUNG VĂN HỌC - HUỲNH NHƯ PHƯƠNG

 Ngô Thế Vinh sinh năm 1941 là bác sĩ tận tâm, từ năm 2000, ông còn nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, môi trường về dòng sông Mekong dài 4.800km.

Ngay từ thời sinh viên y khoa, Ngô Thế Vinh đã viết văn, và từng làm chủ bút đoạt Giải Văn Học Nghệ Thuật Việt Nam Cộng Hòa năm 1971 với tác phẩm Vòng Đai Xanh. Sau này ông có thêm hai giải thưởng: 1) Giải Văn Học Montréal 2002 Hội Quốc Tế Y Sĩ Việt Nam Tự Do với Cửu Long Cạn Dòng, Biển Đông Dậy Sóng và 2) Giải Văn Việt Đặc Biệt 2017.

Dù Ngô Thế Vinh có nhiều tác phẩm và bài viết đóng góp cho nghiên cứu văn chương, văn hóa, lịch sử, môi trường, rất hiếm người Việt Nam trong nước (kể cả hải ngoại) biết về ông.

Do đó, tham luận của giáo sư HUỲNH NHƯ PHƯƠNG trong Hội thảo Khoa học Quốc tế Văn học, nghệ thuật người Việt Nam ở nước ngoài sau 50 đất nước thống nhất, đổi mới, phát triển (1975 -2025) giới thiệu công trình mới nhất của Ngô Thế Vinh là bài viết quý giá trân trọng sự đóng góp của ông từ đầu thập niên 1960 cho đến nay.

 

Trân trọng giới thiệu trích đoạn trong tham luận của giáo sư Huỳnh Như Phương.

 NGÔ THẾ VINH VÀ THỂ LOẠI CHÂN DUNG VĂN HỌC 

Nhà văn Ngô Thế Vinh sinh năm 1941 tại Thanh Hóa, nguyên quán Hà Nội, hiện sống tại California, Hoa Kỳ. Trước năm 1975 ông học Đại học Y khoa Sài Gòn, làm chủ bút báo Tình Thương của sinh viên trường này. Sau khi tốt nghiệp năm 1968, ông bị động viên vào quân ngũ với nhiệm vụ bác sĩ quân y. Cầm bút từ thời sinh viên, ông đã xuất bản các tiểu thuyết: Mây bão (1963), Bóng đêm (1964), Gió mùa (1965), nổi tiếng nhất là Vòng đai xanh (1971) viết về sự thất bại của chính sách Mĩ đối với Tây Nguyên. Ông còn là tác giả nhiểu truyện ngắn đặc sắc, trong đó có truyện Mặt trận ở Sài Gòn (Tạp chí Trình Bầy, số 34, ngày 18/12/1971) khiến tờ báo bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa tịch thu và đưa ra tòa. Định cư ở Mĩ từ năm 1983, ông là bác sĩ nội trú, thường trú, tham gia điều trị và giảng dạy trong một số bệnh viện ở New York, California. Trong thời gian này, ông vừa hành nghề y khoa, vừa tiếp tục sáng tác và khảo cứu. Đặc biệt, ông tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường sinh thái ở lưu vực sông Mekong, đã nhiều lần về Việt Nam cộng tác với các nhà khoa học trong nước trong công việc nhiều ý nghĩa này. Về lãnh vực này, ông đã xuất bản hai cuốn sách có giá trị: Cửu Long cạn dòng, biển Đông dậy sóng (2000) và Mekong - dòng sông nghẽn mạch (2007).

 

Công trình gần đây nhất của Ngô Thế Vinh là bộ sách hai tập: Tuyển tập chân dung văn học nghệ thuật và văn hóa (Việt Ecology Press, tập I, 2017; tập II, 2022). Qua bộ sách này, tác giả cho thấy hoạt động văn hóa văn nghệ của một số trí thức ở miền Nam Việt Nam trước 1975, sau đó tiếp tục hành trình ở nước ngoài; đồng thời diễn tả tâm tư của những người ly hương luôn mang nặng tình tự dân tộc. Tin mới nhận cho biết bộ sách này đã được Eric Henry dịch sang tiếng Anh và xuất bản ở Mĩ với nhan đề Creative World of the South Vietnam and Overseas 1954-1975 to the Present (2025). Bài viết dưới đây giới thiệu khái quát về nội dung bộ sách đó.

Thể loại chân dung đòi hỏi người viết thông qua ngoại hình mà miêu tả thần thái, thông qua hành trạng mà khắc họa tính cách, thông qua sự nghiệp mà đánh giá lẽ sống. Không thể chỉ đi lướt qua nhau mà khắc họa được chân dung của nhau. Những nhân vật mà Ngô Thế Vinh xây dựng đều là những người ông giao tiếp lâu năm, nhiều lần gặp gỡ để lại không ít kỷ niệm, giúp ông hiểu biết sâu sắc cuộc đời của họ trong những khía cạnh đa dạng. Ông có giao tình với Mặc Đỗ từ những năm 1960, với Như Phong từ trước 1963; gần gũi người bạn tấm cám Nghiêu Đề từ thời sinh viên; quen biết các nhà văn Nguyễn Đình Toàn, Nguyễn Xuân Hoàng, Trần Hoài Thư, các họa sĩ Đinh Cường, Nguyên Khai, Hoàng Ngọc Biên… Có thể nói không một chân dung nào trong hai tập sách này được ông nhìn và vẽ từ xa.

 Nhưng Ngô Thế Vinh không lạm dụng ưu thế của sự quen biết và tình thân để viết chân dung, bởi sự lạm dụng ấy, một mặt có thể khiến ngòi bút của người viết lệch về phía chủ quan, mặt khác có thể gieo rắc sự hoài nghi từ phía độc giả. Ông không nói về đối tượng chỉ qua những ghi nhận bằng ống thu hình cận cảnh hay những cảm nhận riêng tư của một kẻ tri âm. Khi cần thiết, ông sẵn sàng đứng lui ra phía sau, dành chỗ cho đối tượng hiện ra giữa những tư liệu và chứng từ khách quan, trung thực, để cho câu chuyện và sự kiện về một con người tự nó lên tiếng, thay vì đưa vào văn bản quá nhiều lời bình phẩm xuất phát từ cái tôi của người viết. Thành ra văn viết về chân dung trong hai tập sách này không phải là loại văn cảm tính, ấn tượng mà là văn khảo sát cá tính, văn nghiên cứu nhân cách của những người nghệ sĩ. Hầu như bạn đọc không bắt gặp ở đây giọng trữ tình mượt mà, bóng bẩy; thay vào đó là lối viết “thực chứng” của một nhà khoa học thực nghiệm, với những nhận xét có sở cứ, những trích dẫn chuẩn xác, những thư từ và hình ảnh quý hiếm được lưu giữ qua năm tháng. Ấy vậy mà đọc hết hai cuốn sách dày, người đọc không có cảm giác nặng nề, vì luôn được khám phá, phát hiện theo giòng kể chuyện về đường đời và số phận của các nhân vật với những bức chân dung hiện ra sinh động cả qua kênh chữ lẫn kênh hình, qua ngôn ngữ trần thuật lẫn ngôn ngữ đối thoại. Kinh nghiệm làm báo và viết văn xuôi tư liệu, cả kinh nghiệm của một người thầy thuốc, chắc hẳn giúp ích không ít cho Ngô Thế Vinh trong phương pháp và kỹ thuật viết chân dung.

 *** Dưới ngòi bút Ngô Thế Vinh, chân dung văn học trở thành một thể loại tổng hợp, kết nối và thu hút vào trong lòng nó nhiều thể loại khác: thơ, truyện, tùy bút, nhật ký, phỏng vấn, khảo cứu, kinh nghiệm sáng tác…  Cách viết chân dung của Ngô Thế Vinh xa lạ với sự phóng túng của tùy bút, đồng thời cũng xa lạ với sự lắp ghép cơ giới những tư liệu. Ông quan niệm “bài viết có thể thiếu, nhưng phần tư liệu thì cần chính xác và không thể sai”, xem đó như một nguyên tắc phải tuân thủ nghiêm nhặt. ***

 Liệu qua những bài viết về chân dung văn nghệ sĩ, ta có thể nhận ra bức chân dung của chính người viết chân dung? Người miêu tả những bức tranh này có gửi vào đó tâm cảm của mình? Nói Ngô Thế Vinh là nhà văn tôn trọng tính khách quan, là ngòi bút kiềm chế cảm xúc không có nghĩa là độc giả không nhận ra được gì về hình ảnh của ông trong những trang văn phi hư cấu. Vậy có thể nói gì về chính tác giả Ngô Thế Vinh qua Tuyển tập này?

 Cung cách khảo sát, trình bày, tái hiện một chân dung vừa khoa học, vừa nghệ thuật. Nhìn cách tác giả sắp xếp, tổ chức văn bản và hình ảnh cho một bài viết, ta thấy sự dụng công và kỹ lưỡng của ông. Qua những tấm ảnh chụp cùng đồng nghiệp, có vẻ như Ngô Thế Vinh mang phong cách lịch thiệp của một nhà giáo hơn là một nghệ sĩ. “Bạn có nếp sống ngăn nắp, tươm tất”, câu nói đó của Đinh Cường về Ngô Thế Vinh được xác nhận qua cách làm sách cẩn trọng của ông, từ sự chọn lựa chủ đề cho đến một dòng chú thích, một chữ viết hoa.

Can đảm và nhân hậu, lịch thiệp và ân cần, phải chăng người và văn Ngô Thế Vinh nhất quán với nhau ở những tính chất đó. Nhưng đây là một cái nhìn từ xa, qua trung gian của hình ảnh và ngôn ngữ. Có lẽ ta còn phải chờ đợi, biết đâu chính Ngô Thế Vinh không là “nguyên mẫu” của một bức tranh chân dung bằng lời đang được ai đó thực hiện và sẽ sớm hoàn thành.

 ----------------------------

Tác phẩm của NGÔ THẾ VINH đã xuất bản:

 ·       Mây Bão [Sông Mã, Sài Gòn 1963, Văn Nghệ, California 1993]

• ·       Bóng Ðêm [Khai Trí, Sài Gòn 1964]
• ·       Gió Mùa [Sông Mã, Sài Gòn 1965]
• ·       Vòng Ðai Xanh [Thái Ðộ; Sài Gòn 1970; Văn Nghệ, California 1987; Văn Học Press, California 2018]
• ·       Mặt Trận Ở Sài Gòn [Văn Nghệ, California 1996; Việt Ecology Press & Văn Học Press 2020]
• ·       Cửu Long Cạn Dòng Biển Ðông Dậy Sóng [Văn Nghệ, California 2000, tái bản 2001; Nxb Giấy Vụn Việt Nam 2014]
• ·       Mekong – Dòng Sông Nghẽn Mạch [Văn Nghệ, California 3/2007, Văn Nghệ Mới 12/2007, Nxb Giấy Vụn, Việt Nam 2012]
• ·       Audiobook Mekong – Dòng Sông Nghẽn Mạch [Văn Nghệ Mới, California 2007; Việt Ecology Press & Nxb Nhân Ảnh 2017]
• ·       Chân Dung I Văn Học Nghệ Thuật và Văn Hóa, [Việt Ecology Press 2017]
• ·       Y Sĩ Tiền Tuyến Nghiêm Sỹ Tuấn, Người Đi Tìm Mùa Xuân, [Tập San Y Sĩ Việt Nam Canada, Việt Ecology Press 2019]
• ·       Chân Dung II Văn Học Nghệ Thuật và Văn Hóa, [Việt Ecology Press 2022]
•  ·       The Green Belt [Ivy House 2004]  
• ·       The Battle of Saigon [Xlibris 2005]            
• ·       Mekong – The Occluding River [iUniverse 2010]                        
• ·       The Nine Dragons Drained Dry, The East Sea in Turmoil [Việt Ecology Press & Nxb Giấy Vụn, Vietnam 2016]