THỜI GIAN, KHÔNG GIAN CỦA BÀ TÔI VÀ...
Khung cửa ngôi nhà tuổi thơ - ảnh Nguyên Phúc“Thời gian thấm thoát thoi đưa/ Nó đi đi mãi chẳng chờ đợi ai”, ngày còn thơ tôi vẫn nghe bà nội dì của tôi nhắc nhở như vậy.
Tôi sinh ra ông bà nội ngoại đều không còn, thiếu vắng ông bà là một điều không may mắn cho bản thân, nhưng bù lại tôi có được bà nội dì rất thương yêu con cháu. Bà nội dì về làm vợ ông tôi khi bà nội tôi đã qua đời. Bà khỏe mạnh, đẹp lão, sống thọ, đám cưới tôi bà còn tham dự khi đã ngoài 90.
Khái niệm về không gian và thời gian của bà dường như chỉ là những khái niệm mơ hồ. Bà không biết đọc chữ, không biết những con số, thế nhưng ngày giờ, thời khắc của bà ít khi sai trật. Bà nhớ đúng ngày kỵ của ông bà nội, của ba, của hai chú tôi khi không xem lịch. Bà nhớ từng con ngõ đi lại trong thành phố, để rồi bà mô tả nơi đâu có cây cầu, nơi đâu có cái giếng cổ, nơi đâu có cái am thờ, cái miếu cũ...
Vào bếp đong đếm thời gian của bà thật lạ: Luộc chín một đòn chả thủ dài cỡ một tất rưởi, đường kính chừng nửa tất, thời gian là hai tuần hương (tàn hai cây hương cỡ hai tất rưởi). Quết cho nhuyễn hai lạng cá phát lát thời gian là tàn một điếu thuốc (điếu thuốc cẩm lệ). Nêm nếm thức ăn phải nhâm nhi nhiều lần trong khoảng thời gian nhai dập một bã trầu. Ướp muối môn bạc hà để nấu canh chua phải ướp trong chừng một tuần trà (uống xong một tách trà nóng), nếu để lâu môn sẽ mềm, mất độ giòn. Nướng cho nở vàng một khuôn chừng tám cái bánh thuẫn xem chừng cháy hết 5 phân con cúi rơm. Nấu bánh chưng bánh tét thời gian từ khi sao Hôm mọc đến lúc sao Mai lên. Ủ bột nếp in bánh phải ủ hai sương...
Nhìn bóng nắng, nhìn trăng sao, trông hoa nở, theo dõi trái bầu, trái bí, nhìn con nước lên, con nước xuống... bà tôi canh đếm thời gian. Hoa bưởi, hoa cau nở tháng ba, hoa ngâu nở tháng bảy, tháng mười có hoa mộc...Thế đó, thời gian của bà.
Không gian của bà chỉ là khoảng không gian từ nhà riêng gần chùa Từ Đàm đến nhà ông nội tôi ở Vỹ Dạ, nhưng với bà bầu trời bao la, dòng sông xanh sau nhà là tất cả. Bà thường hay nói “to bằng trời” để ám chỉ tội lỗi to lớn khi ai đó nói dối. “Dài như con sông” để ám chỉ nỗi nhớ mong dai dẳng...
Dài một sải tay, một gang tay, ngắn chừng một thốn tay, rộng chừng ba bước đi...Mặt trời lên một sào, hai sào. Mặt trăng lặn quá ngọn tre ... Đó là ngôn từ đo đếm của bà.
Những lúc rảnh rỗi bà thường ngâm nga những câu thơ, câu ca dao: “Đêm nay canh vạc về đâu/ Khói sương chưa dễ phai màu thời gian; hoăc: “Sao Hôm chờ đợi sao Mai/ Trách nhầm sao Vược thương ai băng ngàn”, “Đêm khuya cưởi xuống dần dần/ Sao Hôm xích lại cho gần sao Mai”, “Dần tảng sáng, Mão rạng đông”...
Sống với bà tôi quen dần với khái niệm thời gian, không gian mơ hồ như thế cho đến lúc vào học lớp năm (lớp một bây giờ) mẹ chỉ cho tôi xem giờ trên chiếc đồng hồ con gà, chị Hai dùng chiếc thước dây đo, cắt, may cho tôi chiếc áo đầm trắng để mặc trong ngày tựu trường đầu tiên. Chiếc đồng hồ con gà và sợi thước dây đã làm tôi thay đổi khái niệm về thời gian, không gian. Một vấn đề mới mẽ hình thành trong tâm thức tôi: cần độ chính xác trong đong đếm.
Mẹ thường nói: “Con vào học lúc 7 giờ 30 phút, mẹ để đồng hồ reo thức con dậy lúc 6 giờ, vệ sinh cá nhân, ăn sáng cho kịp đến trường”. Mẹ chỉ cho tôi kim ngắn, kim dài trên đồng hồ ở vị trí nào thì tôi phải rời nhà để đi học. Tôi vui thú khi nghe đồng hồ reo thay cho tiếng gà gáy sáng, tôi biết chính xác giờ phải rời nhà đi học, tôi biết giờ phải đi ngủ, tôi biết..., biết rất nhiều qua chiếc đồng hồ con gà ngày ấy.
Thời trung học, qua sách vở tôi biết: Đồng hồ Mặt trời có vào 3500 năm TCN, đồng hồ Sao vào 600 năm TCN, đồng hồ Nước của người Ai Cập vào 500 năm TCN, đồng hồ Nến xuất hiện vào những năm của thế kỷ thứ 6 ở Trung Hoa và Nhật Bản, đồng hồ Cát do tu sĩ người Pháp Luitprand ở nhà thờ lớn Chartres chế tạo vào thế kỷ thứ 8. Đến khi chiếc đồng hồ bỏ túi đầu tiên xuất hiện vào năm 1574 tại Thụy Sĩ, thì thời gian được tính minh định theo một qui ước chung.
Tôi còn biết: Người Việt xưa còn có qui định: đêm năm canh ngày sáu khắc: Canh là đơn vị thời gian đêm. Theo đó canh một là giờ Tuất (19 – 21 giờ), canh hai là giờ Hợi (21- 23 giờ), canh ba là giờ Tí (23 – 1 giờ), canh tư là giờ Sửu (1- 3 giờ), canh năm là giờ Dần (3 – 5 giờ).
Khắc là đơn vị thời gian ban ngày. Khắc một là giờ Mão (5 -7 giờ), khăc hai là giờ Thìn (7 – 9 giờ), khắc ba là giờ Tị (9 – 11 giờ), khắc tư là giờ Ngọ (11 – 13 giờ), khắc năm là giờ Mùi (13 -15 giờ), khắc sáu là giờ Thân (15 -17 giờ). Theo đó giờ Dậu (17 – 19 giờ) không thuộc về ngày cúng như đêm.
Nhưng rồi:
Khi tôi đọc được những vần thơ “Màu thời gian” của Đoàn Phú Tứ: “Màu thời gian không xanh/ Màu thời gian tím ngát/ Hương thời gian không nồng/ Màu thời gian thanh thanh...Duyên trăm năm đứt đoạn/Tình một thuở còn hương/Hương thời gian thanh thanh/ Màu thời gian tím ngát”.
Khi nghe “Ôi ngát hương thời gian mùi thạch thảo” trong nhạc phẩm “Mùa Thu Chết” của Phạm Duy phổ nhạc từ bài thơ do Bùi Giáng dịch, thì khái niệm về thời gian và không gian của tôi không còn cố định trong chiếc đồng hồ con gà và sợi thước dây như trước.
Thời gian, không gian co dãn. Thời gian, không gian sâu lắng. Thời gian, không gian vời vợi...
Đọc “Những vì sao” của Alphonse Daudet tôi mơ mang về câu chuyện của chàng mục đồng và cô chủ nhỏ Stéphanette. Dãi Ngân Hà, sao Thiên Lang, sao Rua, sao Bừa Cào, sao Ba Ông Vua... Sự xuất hiện các ngôi sao đã cho chàng mục đồng biết giờ giấc của mình. Và tôi yêu thời gian cô chủ nhỏ ngã đầu trên vai chàng mục đồng đi vào giấc ngủ, mơ về bầu trời đầy trăng sao. Thời gian là mênh mông nhớ. Không gian là tiếng róc rách của những viên sỏi lăn dưới chân chú la khi băng qua con suối nhỏ.
Đọc “Hoàng Tử Bé” tôi nhớ cậu bé tóc xoăn vàng, nhớ con rắn, nhớ bụi hồng... Những nhân vật thoáng ẩn thoáng hiện giữa sa mạc. Thời gian là những thoáng mù mờ và không gian là quãng đi về giữa những vì sao, những tinh cầu.
...“Là gió trăm cây hay là cồn nước đọng/ Người không cười mà hoa cỏ gói trong tay/ Đường áo màu viền trắng cổ thơ ngây/ Màu thời gian người thu tròn giữa áo...” (Đẹp – Nguyên Sa). Mấy câu thơ đưa tôi trở lại ngày thơ, thời gian và không gian đầy cây cỏ lá hoa. Thời gian được đong đếm bằng những ước lệ huyền ảo mà có thật.
... “Khói đâu mờ tím căn buồng/ Thời gian ai đốt trên luồng thần giao?/ Cố đô lửa cháy gan nào?/ Sài đô son sắt như bào như nung”. Bốn câu thơ cuối của bài “Cành mai trắng mộng” của Vũ Hoàng Chương, thời gian, không gian ngày Tết Mậu Thân trở về với bao hình ảnh đau thương chết chóc. Sự việc đóng đinh vào những ngày đầu xuân 1968 nhưng thời gian và không gian đó như tồn tại mãi, mãi và mãi mãi...
... “Em đi rừng núi vào xuân/ Áo thiên thanh dệt trắng ngần hoa bay/ Búp lan dài mướt ngón tay/ Cả lâm tuyền nhớ gót giày phong hương”... (Hoa bay về ngàn – Đinh Hùng). Thời gian là mùa xuân, không gian một xóm Mán có cỏ thơm nếp lúa, có nắng ấm trên mái nhà sàn, có hoa phong lan và có nụ cười trong mây. Ôi! Thời gian và không gian đẹp đẽ khiến tâm hồn tôi thăng hoa theo từng con chữ.
... “Em mãi là hai mươi tuổi/ Ta mãi là mùa xanh xưa/ Những cây ổi thơm ngày ấy? Và vầng hoa ngâu mưa thu/ Tóc anh đã thành mây trắng/ Mắt em dáng thời gian qua”... (Em mãi tuôi hai mươi – Quang Dũng). Ở mãi tuổi hai mươi, ở mãi ngày xanh xưa dù tóc đã bạc màu và mắt xếp bao lần ngấn. Thời gian như muốn ngừng trôi, và thời gian cũng xóa mờ các dấu tích.
Từ một bé con mê mẫn chiếc đồng hồ con gà, thích thú với chiếc thước dây, tôi đã trải qua bao nhiêu là cảm giác, cảm xúc, suy tư về hai khái niệm này. Nhưng nếu chỉ với chiếc đồng hồ và cái thước dây thì Mẹ và chị Hai không thể cho tôi những bài học, những tấm áo thích nghi theo sự phát triển về cơ thể cũng như tâm sinh lý của tôi. Mỗi bài giáo huấn, mỗi chiếc áo đều đong đầy tình yêu thương và sáng tạo của Mẹ và Chị, thay đổi theo thời gian, không gian tôi lớn. Yêu thương và sáng tạo từ con tim, từ khối óc.
Mấy ngày gần đây đọc và nghe nói về ChatGPT, về Google, tôi lại nghĩ đến chiếc đồng hồ con gà và chiếc thước đây. Dù không biết nhiều về Trí tuệ nhân tạo (AI) nhưng tôi vẫn nghĩ: Nếu con tim không rung động và khối óc không hoạt động tích cực thì cho dù có mấy cái đồng hồ con gà, mấy chiếc thước dây, mấy cái ChatGPT, mấy cái gõ Google cũng không tạo nên sự phát triển hướng đến Chân Thiện Mỹ, để yêu con người, yêu cuộc sống muôn loài.
NGUYỄN THỊ KIM THOA
